Orada, bir mucize köy var uzakta

Orada, bir mucize köy var uzakta

Burası Kars’ın Boğatepe Köyü… Öyle boynu bükük, kendi halinde, dışarı göç vermekten başka çaresi kalmayan bir köy değil Boğatepe. Sakinleri çalışıyor, kazanıyor. En az kazanan ailenin yıllık geliri 25 bin, en çok kazananın ise 200 bin lira civarında. Bu mucize dönüşümün nedeni dünyanın en güzel peynirlerinden biri, Kars gravyeri. Köyün yedi mandırası hiç durmadan gravyer üretiyor; New York’tan Hong Kong’a sipariş alıyor.

 

Uçsuz bucaksız alpin çayırlarda yol alıyoruz. Öbek öbek bulutlar sanki bir kol boyu mesafede asılı duruyor. “Burada açan çiçeğin rengine göre peynir ton değiştirir” diye anlatıyor bize rehberlik eden Boğatepe Çevre ve Yaşam Derneği Başkanı İlhan Koçulu. Onun 2344 metre rakımdaki köyüne doğru gidiyoruz. Yanımızdan kayıp giden çiçekli alanları göstererek. “Şimdilerde peynirlerin tonu daha sarı” diyor.

Boğatepe, eski adıyla Büyük Zavod Köyü, Kars’a yaklaşık bir saat uzaklıkta. Burası meşhur Kars gravyerinin üretildiği tek köy! Burada bir nevi ekonomik mucize yaşanmış. Rehberimiz Koçulu bu mucizenin öncüsü. Yaptığıysa köylülere, kuşaklardır yaptıkları, ustası oldukları bir işi yeniden hatırlatmak.

Çiçeklerin renginden yeşil değil de sapsarı bir çayırın içine kurulmuş gibi duran Boğatepe Köyü’ne varıyoruz.  Bugüne kadar yolumun düştüğü köylerden çok farklı olduğu daha ilk bakışta göze çarpıyor. Kimse yokluktan ya da yoksulluktan, köylülüğün zorluklarından bahsetmiyor burada.

KARS’TA PEYNİRİN TARİHİ

Koçulu’dan bir mini yerel tarih seansında öğrendiklerimizi aktaralım şimdi… Boğatepe’de peynirciliğin tarihi 1880’de köyde kooperatif kurarak peynir üreten bir İsviçreli ile başladı. (Kars, Rusların eline geçince İsviçreli, Alman ve Rus işadamları Kars’ta peynir üretmek için buraya geldi; İsviçre’den gelip ilk mandırayı kuran ve bugünkü gravyerin tohumlarını atan kişi ise İsviçreli David Moser’di).

Bölgede peynircilik, Rusya’dan gelen Molokan halkıyla (Malakan) devam etti. Rusya’da o dönem savaş karşıtlığıyla bilinen Molokanlar, Çarlık devleti tarafından silah altına alınmak istemediklerinden Kars’a göç etmişti.

1917 Bolşevik Devrimi’nden sonra yeniden Rusya’ya dönme kararı alan Molokanlar’ın yerini Kars’ın Türk egemenliğine de geçmesiyle Boğatepe Köyü’nün yeni halkı, Tiflis’in Borçalı Bölgesi’nde yaşayan Karapapaklar (Terekemeler) aldı. 1920’lerde peynir yapma işini devralan Karapapaklar, dört şirket-kooperatif kurarak peynir yapmaya başladı. Bunlar aynı zamanda Cumhuriyet Türkiye’sinin ilk kooperatifleriydi.

1980 darbesi sonrası “Köyde çok muhalif çıkıyor” bahanesiyle kooperatif faaliyetleri durduruldu ve kooperatif binasının yerine cami inşa edildi.

Köyün darbeyle değişen kaderi, bir başka değişimi 1999’daki elim bir olayla yaşayacaktı. 1999’da köyün servis arabası kaza yapınca; köyden 23 kişi hayatını kaybetti.  Bunlardan biri, bugün bize köyü gezdiren ama o zamanlarda uzaklarda olan İlhan Koçulu’nun kardeşiydi.  Koçulu, bu elim hadise sonucu köye dönme kararı alınca değişimin fitili de ateşlenmiş oldu.

Tüm ailesi peynircilikle uğraşan Koçulu, yerel ekonomi ve geleneksel kültürü canlandırmak için çareler arayan, sürekli proje üreten bir aktivist. Onun girişimleriyle, köyde ekonomik olarak işlevselliğini kaybeden peynircilik yeniden canlandı; daha çok insan peynir işine girdi; iş büyüdükçe daha çok aile köye dönmeye başladı. Ardından Boğatepe’de bir ‘Peynir Müzesi’ kuruldu, sonra da peynir atölyeleri. Köylüler, peynir atölyelerine ortak edildi.